Rakieta „Miau-1” płynęła cicho przez głębokie, aksamitne ciemności kosmosu. Za iluminatorem migotały drobne światełka, jakby ktoś rozsypał na czarnym obrusie szczyptę cukru. Astro kotek przeciągnął się leniwie, przytulił pluszowego szczurka ogonkiem i spojrzał na ekran. Obok niego stał Zippy – wierny, robotyczny przyjaciel i przewodnik, który potrafił opowiedzieć o kosmosie tak, że nawet najtrudniejsze rzeczy brzmiały jak ciekawa zagadka.

– Zippy, dokąd teraz lecimy? – zapytał Astro, przyklejając nosek do szyby.

– Dziś odwiedzimy miejsce, gdzie rodzą się gwiazdy – odpowiedział robot, a w jego głosie słychać było nutkę ekscytacji. – Wielką, kosmiczną chmurę z gazu i pyłu, którą astronomowie nazywają mgławicą. To taki żłobek dla gwiazd.

– Żłobek dla gwiazd? – uszy Astro podskoczyły. – Czy tam są malutkie, mruczące gwiazdeczki w śpioszkach?

Zippy zachichotał.

– Trochę inaczej, ale zobaczysz – powiedział i delikatnie skierował „Miau-1” ku rozległemu, mlecznemu obłokowi, który powoli wypełnił cały widok za oknem.

MGŁAWICA – KOSMICZNA KUCHNIA

Z bliska obłok wyglądał jak falujące morze dymu: ciemniejsze smugi przeplatały się z jasnymi mgiełkami, a gdzieniegdzie mieniły się barwy – fiolety, błękity, róże. Rakieta zanurzyła się w miękką, świetlistą mgłę.

– To jest mgławica – wyjaśnił Zippy. – Składa się głównie z wodoru i helu, a także drobnego pyłu. Gdy w takiej chmurze coś szturchnie gaz – na przykład fala uderzeniowa po wybuchu starej gwiazdy – niektóre miejsca zaczynają się zagęszczać. Grawitacja działa jak niewidzialny uścisk: im bardziej coś się zbija, tym mocniej przyciąga kolejne drobiny.

– Jak wtedy, gdy ugniatam ciasto na naleśniki u babci! – zawołał Astro. – Im bardziej ugniatam, tym bardziej wszystko trzyma się razem.

– Świetne porównanie – pochwalił Zippy. – Tyle że tu „ugniataczem” jest grawitacja, a zamiast ciasta mamy gaz i pył.

Nagle coś małego błyśnięciem przemknęło przed iluminatorem. Coś puszystego, jak iskra kurzu w snopie światła.

– Hej! Kto tu? – zawołał Astro, nachylając się bardziej.

– To ja! – odezwał się cienki, figlarny głosik. – Nazywam się Migotek, jestem pyłkiem. Mieszkam w tej chmurze od… uuu… bardzo dawna!

– Cześć, Migotku! – ucieszył się Astro. – Czy pokażesz nam, gdzie rodzą się gwiazdy?

– Jasne! – zapiszczał pyłek. – Tylko uważajcie na wiry. Czasem dmuchnie tu tak, że lepiej trzymać się ścianki!

ZACZAROWANA KULKA CIEPŁA

Prowadzona przez Migotka, „Miau-1” sunęła coraz głębiej w ciemniejszą część mgławicy. Wszechobecna, miękka poświata zamieniała się w gęstszy mrok, pełen cieni i błysków.

– W zagęszczonych miejscach powstają zawirowania – mówił Zippy. – Gaz i pył zaczynają się zapadać do środka. Tworzy się zalążek gwiazdy, który nazywamy protogwiazdą. W środku robi się coraz ciaśniej i coraz cieplej.

– Czy protogwiazda świeci? – dopytywał Astro.

– Jeszcze nie jak prawdziwa gwiazda. Na początku bardziej „żarzy się” ciepłem, bo materia, spadając do środka, rozgrzewa się. Niektóre z tych dziecięcych gwiazd wysyłają też szybkie strumienie gazu w dwie przeciwne strony – takie kosmiczne fontanny. Nazywamy je dżetami.

– Fontanny! – oczy Astro zabłysły. – Ale fajnie!

Migotek zakręcił fikołka, ale zaraz potem zadrżał.

– O, o! Czuję przeciąg! – zapiszczał. – Nadciąga zawirowanie!

– Trzymaj się! – zawołał Zippy i włączył stabilizatory. Mgła wokół zakotłowała się, jakby ktoś wymieszał ją wielką łyżką. „Miau-1” zakołysała się, drobne iskierki pyłu zatańczyły szalony taniec, ale rakieta dzielnie utrzymała kurs.

Po chwili mgła przerzedziła się, a przed podróżnikami pojawił się widok tak piękny, że Astro aż zamilkł. Pośród ciemnego obłoku jarzyła się miękko złotawa kula otulona płaskim, cienkim pierścieniem.

– To protogwiazda – powiedział cicho Zippy. – A ten pierścień to dysk. Materia krąży w nim wokół młodej gwiazdy, jak w wielkim, płaskim rondlu. Z czasem z takiego dysku mogą powstać planety.

– Czyli gwiazdy i planety rodzą się razem? – wyszeptał zachwycony Astro.

– Bardzo często tak właśnie bywa – potwierdził robot.

ISKRA, KTÓRA ROZPALA SŁOŃCE

– A kiedy protogwiazda staje się prawdziwą gwiazdą? – dopytywał Astro, nie odrywając wzroku od złotawej kuli.

– Gdy jej środek nagrzeje się tak bardzo, że atomy wodoru zaczną się łączyć – tłumaczył Zippy. – To nazywamy fuzją jądrową. Wtedy w jądrze „zapala się” gwiazdowe ognisko i młoda gwiazda zaczyna świecić własnym światłem przez bardzo długi czas.

– Czy to dzieje się szybko? –

– Z punktu widzenia gwiazd – tak, ale dla nas to bardzo długo. Narodziny gwiazdy trwają miliony lat. Gwiezdne cuda lubią powoli dojrzewać.

Migotek zamyślił się na moment.

– Ja pamiętam, jak ta kulka była dużo mniejsza – zapiszczał z dumą. – Rośnie i rośnie, a my, pyłki, czasem do niej spadamy, a czasem kręcimy się w dysku, aż skleimy się w coś większego.

– W kamyczki? – zapytał Astro.

– W kamyczki, skałki, a potem… kto wie? Może kiedyś w planety – odparł Zippy.

Nagle nad złotawą kulą błysnęły dwie wąskie smugi – jak latarki wystrzelone w kosmos. „Miau-1” drgnęła.

– To te dżety! – krzyknął Zippy. – Trzymajmy się z boku. Nie chcemy dać się przewiać jak piórko.

Astro objął pluszowego szczurka i zachichotał nerwowo.

– Wolę przewiew na balkonie niż kosmiczny susz!

Zippy ostrożnie manewrował, by ominąć pędzące strumienie materii. Po chwili wrócili w spokojniejszy rejon mgławicy.

NIE KAŻDA CHMURA STANIE SIĘ GWIAZDĄ

– Czy każda taka chmurka stanie się gwiazdą? – zapytał Astro, wypatrując w mgle kolejnych kształtów.

– Nie – pokręcił głową Zippy. – Jeśli chmura jest za mała, grawitacja nie ścisnie jej wystarczająco mocno. Taki obłoczek może utworzyć coś, co nie rozjarzy się jak gwiazda – na przykład brązowego karła, czyli „prawie-gwiazdę”. Są też miejsca, gdzie turbulencje rozrywają zalążki, zanim urosną.

– Czyli trzeba mieć odpowiednią porcję „ciasta” – podsumował Astro z powagą kuchmistrza.

– Właśnie tak – uśmiechnął się robot. – A kiedy materia jest jej dużo, gwiazdy często rodzą się gromadami – jak rodzeństwo. Potem przez długi czas świecą razem, nim ich drogi się rozjadą.

– Lubię myśl, że gwiazdy mają rodzeństwo – powiedział cicho Astro i spojrzał na Migotka. – Dziękujemy, że nas przyprowadziłeś.

– Ja tylko migoczę, a wy już umiecie patrzeć – zafalował skromnie pyłek. – Tylko nie zapomnijcie: w tej kuchni wszystko dzieje się powoli i cicho. Trzeba cierpliwości.

LEKCJA ŚWIATŁA

„Miau-1” wynurzyła się z gęstszego obłoku na jego jaśniejszą krawędź. Daleko, w prześwitach, widać było całe stada młodych gwiazd – niektóre dopiero się żarzyły, inne świeciły już jak drobne, białe punkciki.

– Zippy – powiedział Astro – chyba rozumiem. Gwiazdy rodzą się, kiedy chmura gazu i pyłu zbiera się, ściska i rozgrzewa tak bardzo, że w środku zapala się ogień fuzji. Wokół tworzy się dysk, z którego mogą powstać planety… a czasem dżety robią „pssst!” jak kosmiczne fontanny.

– Doskonałe podsumowanie, kapitanie – pochwalił Zippy, lekko kłaniając się.

Astro przeciągnął się i ziewnął.

– Takie rodzenie to ciężka praca. Nawet jeżeli robi to grawitacja, ja i tak czuję, że przyda mi się drzemka.

– Zasłużona – uznał Zippy, przyciemniając światła w kabinie.

– Do zobaczenia, Migotku! – pomachał Astro.

– Mig! Mig! – pożegnał się pyłek i rozpłynął w świetlistej mgle.

Rakieta „Miau-1” obróciła się miękko i odpłynęła od gwiezdnego żłobka. Mgławica powoli została z tyłu, a przed nimi rozwinęła się cicha, pełna obietnic przestrzeń.

– Dobranoc, Zippy – mruknął Astro, tuląc szczurka i przymykając powieki.

– Dobranoc, Astro – odpowiedział robot szeptem. – Jutro wszechświat znów będzie miał nam coś do opowiedzenia.

---

Pytania i odpowiedzi

🌫️ Co to jest mgławica?
👉 To wielka chmura gazu i pyłu w kosmosie. W takich chmurach, zwłaszcza tam, gdzie jest ich dużo, mogą rodzić się gwiazdy.

🧲 Kto „ściska” chmurę, by narodziła się gwiazda?
👉 Grawitacja – niewidzialna siła przyciągania. Im więcej materii w jednym miejscu, tym mocniej wszystko przyciąga się do środka.

🔥 Kiedy protogwiazda staje się prawdziwą gwiazdą?
👉 Gdy jej środek nagrzeje się tak bardzo, że zaczyna się fuzja jądrowa: atomy wodoru łączą się, a gwiazda świeci własnym światłem.

⏳ Ile trwają narodziny gwiazdy?
👉 Bardzo długo – zwykle miliony lat. Kosmiczne rzeczy dzieją się powoli!

💿 Co to jest dysk protoplanetarny?
👉 To płaski „pierścień” z gazu i pyłu otaczający młodą gwiazdę. Z czasem w dysku mogą powstawać planety, księżyce i inne drobne ciała.

🚿 Czym są dżety młodych gwiazd?
👉 To szybkie strumienie materii wyrzucane w dwóch przeciwnych kierunkach przez niektóre protogwiazdy. Wyglądają jak kosmiczne fontanny.

👶 Czy gwiazdy rodzą się pojedynczo, czy w grupach?
👉 Często w grupach – w gromadach. Młode gwiazdy bywają jak rodzeństwo z tej samej chmury.

🟤 Czy każda chmura tworzy gwiazdę?
👉 Nie. Jeśli jest za mała, może nie nagrzać się dość mocno w środku i nie zapali „ogniska” fuzji. Czasem powstaje wtedy brązowy karzeł – „prawie-gwiazda”.

🪐 Skąd biorą się planety?
👉 Z pyłu i gazu w dysku wokół młodej gwiazdy. Drobinki zderzają się, łączą w grudki, skałki, a po bardzo długim czasie – w planety.

✨ Z czego zrobione są my, Ziemia i wszystko dookoła?
👉 Z atomów, które powstały w gwiazdach. Gdy stare gwiazdy kończą życie, rozsiewają w kosmosie cięższe pierwiastki. Można powiedzieć, że wszyscy nosimy w sobie odrobinę gwiezdnego pyłu.